تبليغاتX
مهمترين مشكل محيط زيست ايران چيست؟
مهار بیابان زایی

مهار بیابان زایی

اندیشگان کاستن از شتاب اُفت کارایی سرزمین و مهار جریان ویرانگر بیابان‌زایی در ایران

 

1.                       History of drought and desertification control

   in Ancient Iran:

 

   Reviewing the history of Iran, one comes across with recognitions and experiences of Iranians regarding drought and desertification that will be explained briefly:

 

1.1.                 Examples of doctrines

 

   Based on archeological studies and evidences, Iranians seemed to be familiar with soil degrading factors and attempted to control them. For example, approximately 3000 years ago, the ancient Iranians (Aryans) introduced aqueducts, a proper, sustainable and low cost technique for exploitation of invisible underground water, to the world which boosted their resistance to water shortage during dry seasons and droughts. Even earlier, the North Eastern habitats of Iran had probably found that building dams not only improved their agricultural practices but also recharged the underground waters by irrigation of alluvial fans, as a result of which the signs of desertification was postponed. Therefore, these two coordinated irrigation methods were complementary to each other; while a flooded land in Sarab was recharging the water table of aqueducts, the water current of the same aqueduct irrigated a field in downstream; the drainage water of this aqueduct provided some parts of the discharge of the aqueduct at the downstream (Kowsar, 1993). Although there is not much information on the traditional methods of flood water collection and other irrigation systems, but wise exploitation of soil and water resources by traditional irrigation methods was found in Sistan & Balouchestan, Khorasan, Hormozgan, Boushehr, Fars and Azerbaijan provinces, which is an evidence to the Iranians profound understanding of rules of nature (Farhadi, 2001).

 

   More than 2500 years ago, the Achaemenian Government created a complex network of irrigation installation to prevent the flooding of rivers and recharge the water resources for the time of drought. According to Herodotus, in that time, the water resources belonged to the Government and by controlling the 20 billion cubic metres of water resources, the Government had succeeded in irrigation of 1.5 million hectares of agricultural lands (Rahmanian, 1999). There is a famous inscription in Persepolis now, on which a sentence from the establisher of Achaemenian dynasty, Cyrus is written as follows: “God protect this country against enemies, drought and mendacities”. This sentence shows how our ancestors were aware of the outcomes of drought and put it at the same level as the unknown enemies; they had experienced its penalties. Even the architecture (overarches and vents, water reservoirs, natural refrigerators, and taking advantage of the heat and light properties of geographic directions) together with the building materials show that our ancestors tried hard to conform with the warm and arid environment of Central and Eastern Iran.

 

   More than 700 years ago, the people of Tabas, Khorasan province, built a 56 metere high dam in Karit village to control runoff water and floods, and used the reserved water for irrigation of their lands and orchards. This arch dam, uniqe in its kind until 600 years after its construction, still exists 17 kilometeres from Tabas (Fadaiee, 1997). Finally, based on a 600 years old evidence, habitats of Central and Southern Iran, covered the soil with clay, gravel and ceramic mulches to control wind erosion of soil and prevent sand dune movements, and also by building hedges of reed and date palm tree leaves and low earthen walls around the fields, they practically invented and used a kind of vent (Yekom Consulting Engineers Co., 1998).

 

 

+ نوشته شده در  شنبه 31 اردیبهشت1384ساعت 0:55  توسط محمد درویش  | 
مطلب را به بالاترین بفرستید: Balatarin mohandes

 

 

Drought & Desertification Control:

 

 

Achievements and Experiences

of Islamic Republic of Iran

 

Mohammad Darvish

 

  

1.                 Introduction:

 

The desertification of Central Iran had most probably been due to the unstable periods of the earth which minimized the plant growth and biomass production (Motamed, 1992). Evidently, the climate of Iran used to be warm and humid when still located in lower than 10° Northern altitude, 180-200 million years ago (Lias Period) (Ahmadi, 1998), but as a result of continental movements during the past 1-2 million years (Neogen and Quaternery), most geographical boundaries of Iran was disposed between 25°-35° Northern altitudes (world deserts belt) which together with other environmental factors created a climatic condition leading to the formation of deserts in most parts of Iran (Motamed, 1992 and Ahmadi, 1998).

Although a long time has passed since the formation of deserts in Iran, but it seems insignificant in comparison with the appearance of the first deserts in the world 400-570 million years ago[1] (Asadian, 1986); Deserts of Iran are considered as young natural phenomena of 4600 million year old Earth (Moore et al, 1996), a planet that knows nothing of the 8 billion years of galaxy’s history[2].

 Even if we consider that the desertification process started 5000 years ago (Grimburg, 1941), yest in comparison with the above mentioned figures it would be considered as a fraction of a second. However, by affecting the life on earth within a short time, this germinal phenomenon has been able to compensate its time lag.

 Here is an attempt to review the first reactions of Iranians towards desertification and drought in Ancient Iran and recognize their latest achievements and experiences in this regard during the past 5 decades.



[1] Lower Paleozoic, the first geologic era (Cambrian to Silorian)

[2] The age of galaxy is estimated 12-14 billion years (Baslough, 1989).

+ نوشته شده در  جمعه 30 اردیبهشت1384ساعت 23:16  توسط محمد درویش  | 
مطلب را به بالاترین بفرستید: Balatarin mohandes

5- فرجام:

راست اين است كه به نسبت شمارِ اندك نيروها و امكانات درگير در حوزة پهناورِ سرزمينهاي متأثر از بيابان‌زايي، كميت و كيفيت قابل توجه اقدامات انجام شده در هر دو بخش پژوهش و اجرا، دلالت بر سخت‌كوشي و هم‌كوشي كارشناسان و پژوهشگرانِ دو بخش ياد‌شده دارد. بيش از نيمي از عرصه‌هاي شن­زار كشور (دو برابر مساحت كشور آلمان)، گسترة عمل بخش اجرا در طول چهار دهة گذشته بوده و بخش پژوهشي نيز به رغمِ بضاعت بسيار محدودِ خويش با به اجرا درآوردنِ نزديك به يكصد طرح پژوهشي، تقريباً در تمامي عرصه‌هاي كاري واحد اجرا، به انجام تحقيقاتي چند با هدف كاهش درصد ناكارامدي اقدامات اجرايي مبادرت ورزيده است. با اين وجود، به نظر مي­رسد كه روند صعودي فرايندهاي كاهندة كارايي سرزمين در كشور كماكان با شتابي قابل تأمل ادامه داشته و اقدامات انجام شده، از توانايي لازم براي بازدارندگي جريان بيابان­زايي بي‌بهره بوده است. پاره‌اي از مهمترين مؤلفه‌هايي كه در بروز شرايط پيش‌آمده مؤثر بوده‌اند، عبارتند از:

 

1.            وجود تفكري غلط مبني بر تمركز اقدامات بازدارنده در درون محدوده‌هاي طبيعي بيابان[1]؛

2.                      غلبة ديد بخشي‌ و جزيره‌نگري در مقابله با بيابان‌زايي؛

3.                      تأكيد بيش از حد بر مديريت سازه‌اي و باورِ غلو‌آميزِ توان مهندسي در عمليات بيابان‌زدايي؛

4.                      جايگاه نازل گرايه‌هاي زيست‌محيطي در ميان ملاحظات راهبردي كشور؛      

5.                      نبود رهبري واحد و ناهماهنگي سازمانها و نهادهاي اجرايي كشور در امر مقابله با بيابان‌زايي؛

6.                      غلبة نگرش مبتني بر مديريت بحران در مواجهه با بلاياي طبيعي، بويژه، خشكسالي و سيل.



[1] تلاش براي جنگلكاري يك ميليون هكتار از بيابانهاي يزد يا ايجاد كمربند سز به دور كوير مركزي (دفتر تثبيت شن و بيابان‌زدايي، 1375)، از جملة خطاهاي يادشده محسوب مي‌شود.

+ نوشته شده در  چهارشنبه 28 اردیبهشت1384ساعت 8:44  توسط محمد درویش  | 
مطلب را به بالاترین بفرستید: Balatarin mohandes

 بازخورد ديگر، كمك به ايجاد تحوّلي است كه در نگرش تصميم‌سازان و تصميم‌گيرانِ اجرايي مملكت در حوزة منابع‌طبيعي بوجود آمده است؛ چه، امروز ديگر كسي از وجود 35 ميليون هكتار ناهمواريهاي ماسه‌اي و چالابهاي كويري به عنوان مهمترين عامل و نشانة بيابان‌زايي در كشور ياد نمي‌كند و آن را تهديدي بالقوه كه مي‌بايست به هر ترتيب ريشه‌كن شود، نمي‌داند. در ايرانِ دهة هشتاد، قلمرو فعاليتهاي مهارِ بيابان‌زايي به 50 ميليون هكتار اراضي بياباني يا حتي 148 ميليون هكتار (7/89 درصد از مساحت كشور) از سرزمينهاي خشك نيز محدود نمي‌شود. چرا كه اینک مشخص شده است محدودة عمل فرایند بيابان‌زايي، در هر زيست‌بومي كه استعدادِ سكونتگاهي دارد، با هر فاصله‌اي از دريا، هر ارتفاعي از سطح آبهاي آزاد، هر عرض جغرافيايي و هر ميزان بارش سالانه، مجال بروز دارد.

+ نوشته شده در  سه شنبه 27 اردیبهشت1384ساعت 12:45  توسط محمد درویش  | 
مطلب را به بالاترین بفرستید: Balatarin mohandes

 

1-4- مهمترين آموزه­ها و بازخوردها:

بی­گمان، يکی از کاربردی­ترين دستاوردهای بخش پژوهش که هم­اينک توسط بخش اجرا پي­گرفته شده و می­شود، تلاشی بود که متجاوز از دو دهة پيش آغاز گشت؛ تلاشی موسوم به آبخوانداری که بازخوردهای مثبت آن را، می­توان در جای جایِ زيست­بومهای بيابانی کشور لمس کرد. آبخوان‌داري، شگردِ مناسب، بومي‌شده و كم‌هزينه‌اي است كه مي‌تواند نقمت سيلهاي خروشانِ اين مملكت را، دست‌كم در 14 ميليون هكتار از اراضي آن، به نعمت تبديل كند (كوثر، 1374 و 1380)؛ شگردي كه مصداق بارزي از فرايند كشف و بومي‌كردن توانايي به منظور استفاده از ظرفيتهاي تاريخي (يعني ابزاري براي تحقق توسعة واقعي) تلقي شده و مقبوليت علمي و اجرايي آن نيز، از سوي سازمان خواربار كشاورزي ملل متحد (فائو)، به عنوان راهي براي نجات 800 ميليون انسان گرسنة جهان از سوء تغذيه مورد تأييد قرار گرفته است (ملكوتي، 1381)؛ شگردي كه مي‌تواند با جذبِ تنها 700 ميليارد تومان اعتبار، بحرانِ خسارتهاي ناشي از سيل و خشكسالي در كشور را با مهار 4 ميليارد متر مكعب هرزآب، به كمينه برساند.

+ نوشته شده در  دوشنبه 26 اردیبهشت1384ساعت 7:59  توسط محمد درویش  | 
مطلب را به بالاترین بفرستید: Balatarin mohandes

«موانع توسعه در ايران» را حتماً بخوانيد!

مجید فرج پور کتاب به درد بخوری ارایه داده و از فقر، فساد و تبعیض به عنوان سه عامل اصلی بازدارنده توسعه در ایران سخن گفته است. از آنجا که بیابان زایی خود محصول توسعه نیافتگی در تمامی ابعاد آن و استیلای فقر از ابعاد گوناگون پنج گانه است؛ مطالعه این کتاب را که توسط انتشارات رسا در 491 صفحه به چاپ رسیده است؛ به تمامی علاقه مندان و پیگیرانِ دلایل افت پیوسته کارایی سرزمین مادری توصیه می کنم.

موفق باشید
+ نوشته شده در  یکشنبه 25 اردیبهشت1384ساعت 4:16  توسط محمد درویش  | 
مطلب را به بالاترین بفرستید: Balatarin mohandes

مهمترين دستاوردِ گروه ششم (طرحهای سازگاری) را بايد:

·         کشف درجة سازگاری گونه­های بومی و غيربومی مناسب در زيست­بومهای گوناگونِ سرزمينهای خشک کشور؛

·         معرفی مناسب­ترين گونه­ها برای استفاده در اهداف تثبيت شن.

گمان می­رود يکی از اصلی­ترين دلايل وجودی و ترويج اين دسته از طرحها، بررسی راههايي بود که بتوانند آرمانِ سبز کردن بيابانها را عملی سازند؛ آرمانی که امروزه در مسير تکاملی آموزه­های بخش از اولويت افتاده و اصولاً نيازی به حصول چنين هدفی احساس نمی­شود. هرچند که به هرحال، در مناطقی خاص و نيز به دليل بهره­برداری از بيشينه توان پايدارِ سرزمين، می­توان ادامة چنين طرحهايی را در مقياسی محدود، توصيه کرد.

 

سرانجام آنکه بيشترين حجمِ پژوهشهای به اجرا درآمده، متعلق به گروه هفتم (احيای سرزمينهای خشک و آسيب­پذير) است و پاره­ای از مهمترين دستاوردها و بازخوردهای پژوهشی بخش نيز، مديون همين بخش است؛ از جمله:

·    معرفی شگردی بومی، کم­هزينه و ساده برای مهار سيلابها و بازگرداندن حيات به زيست­بومهای در معرض خطر بيابان زايي به نام گسترش سيلاب يا آبخوانداری؛

·         کشف چگونگی گسترش و جهت حرکت تپه­های ماسه­ای يزد - اردکان؛

·    توصيه به تلفيق و هماهنگ کردن عمليات آبخيزداری و تثبيت شن در حوضة مسيله به هدف تثبيت زيست­شناختی محلهای ترسيب؛

·         توصيه به استفاده از خاکپوش نايلونی در جنگلکاری و زراعت به دليل اُفت چشمگير در ميزان آب مصرفی

·         اقتصادی نبودن مصرف پليمرهای جاذب­الرطوبه.

 

+ نوشته شده در  شنبه 24 اردیبهشت1384ساعت 0:35  توسط محمد درویش  | 
مطلب را به بالاترین بفرستید: Balatarin mohandes

مهمترين ستاده­های برآمده از گروه چهارم (بهره­وری و بهره­برداری از شن­زارها)، عبارتند از:

·         آگاهی از مزیتها و مشکلات ناشی از کاشت محصولات جالیزی در تپه­های شنی؛

·         استفاده از روش آبیاری کوزه­ای در استقرار نهال و بادشکن؛

·         هرس انتهایی درختان تاغ و توصیه در بهره گیری از بذر آن در جیره غذایی دام.

 در واقع، به دنبال عملیات وسیع اجرایی که در گسترة پهناورِ بیابانی کشور در طول نزدیک به نیم قرن اخیر به انجام رسیده است، مشکلاتی سربرآورده که این گروه از پژوهشها درصدد چاره­جویی مشکلات مزبور برآمده­اند و اغلب، به سفارش دستگاه اجرایی ذيربط آفریده شده­اند.

 

در گروه پنجم (حفاظت و نگهداری از جنگل­کاريهای تاغ و گز) نيز يافته­های زير قابل اعتنا می نمايد:

·         کشف نحوة کشت موفقیت آمیزِ گونة استبرق در زيست­بومهای بيابانی مرکزی کشور؛

·         آگاهی از دلایلپژمردگی تاغزارها و گزهای شاهی دست­کاشت و ارایه راهکارهای عملی بازگرداندن شادابی آنها؛

·         فراهم­شدنِ امکان مقایسه اثر روشهای مختلف هرس؛

·         تعیین حد بحرانی ارتفاع تپه­های شنی از نظر استقرار پوششهای گياهی.

به نظر می­رسد که فلسفة وجودی اکثر طرحهای اخیر نیز، همانند گروه چهارم، نیاز دستگاه­های اجرایی وابسته بوده است.

 

+ نوشته شده در  جمعه 23 اردیبهشت1384ساعت 11:10  توسط محمد درویش  | 
مطلب را به بالاترین بفرستید: Balatarin mohandes

طرح­های گروه سوم (تثبیت فیزیکی ناهمواري­های ماسه­ای) نیز که اغلب در شمارِ پژوهش­های کاربردی- اجرایی محسوب می­شوند، ار منظری دیگر تلاش داشتند تا از افزايش هزينة اجرايی طرح­های مهار بیابان­زایی کاسته و درصد موفقیت آنها را افزایش دهند. دستاوردهایی نظیر مواردی که در پی خواهند آمد، در شمارِ اصلی­ترین ستاده­ها و یافته­های حاصل از اجرای طرح­های ذکر شده در این بخش به حساب می­آیند:

·    انتخاب مناسبترین نوع بادشکن، ارتفاع و فواصل به کاررفته در استان خوزستان و فراهم­شدنِ امکان مقایسة بادشکنهای احداث شده در خوزستان و شمال خراسان (سبزوار)؛

·         عدم احداث سازه­های مکانیکی در اراضی مارنی و آسیب پذیر؛

·         تعیین میزان دقیق هرزآب جاری شده در اراضی با و بدون خاکپوش؛

·         مقایسه دوام خاکپوش­های گوناگون رسی، سیمانی، آهکی و مخلوط با یکدیگر؛

·    فراهم­شدن امکان بررسی هزینه­های به کار رفته در روش­های بوم­شناختی با روش­های مکانیکی و استفاده از خاکپوش­های نفتی.

 

+ نوشته شده در  پنجشنبه 22 اردیبهشت1384ساعت 11:18  توسط محمد درویش  | 
مطلب را به بالاترین بفرستید: Balatarin mohandes

مهمترين هدف گروه دوم (تثبيت زيست­شناختی ناهمواريهای ماسه­ای)، ارایه راهکارهایی عملی و حتی­الامکان ساده برای مهارِ قدرت پویایی ناهمواريهای ماسه­ای فعال کشور در مناطق خطر­خیز و آسیب­پذیر با استفاده از ویژگیهای مطلوب آن دسته از گونه­های گیاهی مناطق خشک بود که از طبیعتی سازگار با کمترین خواهشهای بوم­شناختی ممکن برخوردار بودند. مهمترین دستاوردهای پژوهشهای مزبور عبارتند از:

·         تعيين مناسب­ترین زمان و مکان کاشت گونة کُنار در ناهمواريهای ماسه­ای استان خوزستان؛

·    معرفی درخورترین زمان، فواصل کاشت، اندازه و سن نهالها و قلمه­های اسکنبیل، گز شاهی و تاغ در ناهمواريهای ماسه­ای سبزوار و خوزستان؛

·          کشف بهترین روش کاشت نهال و بذر تاغ؛

·     تعیین عمق 80 سانتیمتری گودبرداری، به عنوان بهترین ارتفاع چاله برای کاشت نهالهای تاغ، گز، آتريپلکس و درخت پده؛

·         مقایسه جنس گلدان درکیفیت رویش نهالهای مورد استفاده در سبزوار و خوزستان و توصیه گلدانهای نایلونی.

+ نوشته شده در  چهارشنبه 21 اردیبهشت1384ساعت 1:45  توسط محمد درویش  | 
مطلب را به بالاترین بفرستید: Balatarin mohandes

مهمترين گراية گروه نخست (شناسايی منابع پاية آب و اراضی)، فراهم کردنِ بستری مناسب برای شناختِ اصلی­ترين مناطق بحرانی کشور و مهمترين عوامل کاهندة کارايی سرزمين بوده و به همين دليل، اغلب، طرحهايی بنيادی- کاربردی محسوب می­شدند که ستاده­های حاصل از آنها می­توانست به کمک برنامه­ريزان کشوری شتافته  و درجة موفقيت برنامه­های توسعه را افزايش دهد. بدين­ترتيب، نه­تنها از هدررفت سرمايه­های ملی ممانعت می­شد، بلکه از پس­روی و زوال زيست­بومهای آسيب­پذير و شکنندة کشور نيز کاسته می­شد. در اين راستا، می­توان به موارد زير، به عنوان مهمترين دستاورهای گروه موصوف اشاره کرد:

·         آشنايي با خواهشهای بوم­شناختی برخی از گياهان بومی مناطق خشک کشور؛

·      كشف بيشينة كارايي مطالعات كشور در تهية نقشة بيابان­زايی به روش فائو و يونپ و تعيين كارايي توان اطلاعاتي كشور به تفكيك 9 فرايند معرف بيابان‌زايي؛

·      آگاهی از اين حقيقت که افزايش و كاهش شوري خاك در حوضة مرکزی، اغلب به دليل تبديل اراضي با شوري متوسط به سطوح نمكدار رخ داده است؛

·          معرفی 32 پيراسنجة پيكري (مرفومتريك)، آبخيز گرگان‌رود و تعيين كارايي روشهاي مكانيكي سنجش شيب حوضه نسبت به يكديگر؛

·      کشف اين واقعيت که حوضة مركزي ايران طي 17 سال از يك دورة چهل ساله از وضع اقليمي نسبتاً مطلوب برخوردار بوده و 23 سال از سالهاي همين دوره به سمت بياباني‌شدن ضعيف و متوسط تمايل خود را نشان داده است؛

·         آگاهی از مهمترين عامل اُفت کيفيت منابع آب حوضة آبخيز درياچة نمک؛

·          معرفی عوامل مؤثر در پايداری خاکدانه­ها؛

·          کشف اين حقيقت که در دورة 30 سالة مورد بررسی، در بيشتر موارد رژيم آبدهي رودخانه‌هاي حوضة آبخيز مركزي ملايم‌تر شده است؛

·     آگاهی از اين واقعيت که 5/86 درصد از كل مساحت شمال استان خراسان تحت اثر فرايندهای بيابان­زايی با شدتهاي مختلف قرار دارد که در اين ميان، تخريب پوشش گياهي با 46 درصد، عمده‌ترين و فرسايش بادي با 5/0 درصد گستردگي، ضعيف­ترين نقش را  در بروز اين بحران برعهده دارند.

 

+ نوشته شده در  سه شنبه 20 اردیبهشت1384ساعت 21:40  توسط محمد درویش  | 
مطلب را به بالاترین بفرستید: Balatarin mohandes

باورها را زندگي كنيد تا انگيزه­ها شعله­ور بمانند

 

اين محتواي كلامي بود كه ساعاتی پيش در مراسم توديع آقاي دكتر جليلي رئيس سابق مؤسسه تحقيقات جنگل­ها و مراتع از سوي همكاران به ايشان تقديم شد تا بدرقة راهشان در مسئوليت جديد (سفير ايران در فائو – رم) باشد.

 ضمن تبريك به ايشان، براي آقای دکتر عصاره نيز در سمت جديدشان (رياست مؤسسه) آرزوي توفيق مي­كنيم. باشد كه آرمان و برنامة ايشان كه همانا حركت از «محيط زيستي اقتصادي» به «اقتصادي زيست محيطي» است، جامة عمل پوشـيده و آموزه­هاي مبتني بر اقتصاد بوم شناختي (اكولوژيك) جايگزين اقتصاد بازاري كنوني در اين بوم و بر شود.

+ نوشته شده در  دوشنبه 19 اردیبهشت1384ساعت 16:5  توسط محمد درویش  | 
مطلب را به بالاترین بفرستید: Balatarin mohandes

4- اقدامات پژوهشی و دستاوردهای آن: 

هرچند که در اين حوزه، نهادهايی چند مانند مرکز تحقيقات کويری و بيابانی ايران وابسته به دانشگاه تهران، مؤسسه جغرافيای دانشگاه تهران، پژوهشکدة نفت، سازمان مديريت و برنامه­ريزی و بسياری از مراکز آموزش عالی مرتبط در سراسر کشور هم فعال بوده و طرحهايی پراکنده را به اجرا درآورده يا میآورند؛ با اين وجود، از آنجا که مؤسسه تحقيقات جنگلها و مراتع رسماً توليت پژوهش در اين حوزه را برعهده داشته و مسئوليت هدايت طرحها و سياستگذاری برنامه­های آينده متوجة اين نهاد است، به شرح مختصری از دستاوردهای پژوهشی آن پرداخته می­شود.

به طور کلی پژوهشهای به انجام رسيده را که عملاً با طرح « اصلاح مراتع فرسوده از طريق بررسي فصل كشت، عمق، روش و ميزان كشت بذر نباتات مرتعي مقاوم به خشكي» در سال 1345 آغاز شد[1]، می­توان در هفت بخشِ شناسايی منابع پاية آب و اراضی، تثبيت زيست­شناختی ناهمواريهای ماسه­ای، تثبيت فیزیکی ناهمواريهای ماسه­ای، بهره­وری و بهره­برداری از شن­زارها، حفاظت و نگهداری از جنگل­کاريهای تاغ و گز، طرحهای سازگاری و احیای سرزمینهای خشک و آسیب­پذیر خلاصه کرد.  



[1] نشرية شمارة 5 مؤسسة تحقيقات جنگلها و مراتع (پيماني‌فرد و طريقي، 1351).

+ نوشته شده در  دوشنبه 19 اردیبهشت1384ساعت 1:44  توسط محمد درویش  | 
مطلب را به بالاترین بفرستید: Balatarin mohandes

چنين است که اقدامات موصوف توانست با بيش از 330 درصد