یادمان باشد! بدترین نوع تلف کردن وقت آن است که کاری را که اصلاْ لازم نیست انجام دهیم به بهترین شکل ممکن انجام دهیم!

و تحریم  کردن انتخابات در موقعیت کنونی مصداق بارزی است از اتلاف وقت

2- روند تكامل پژوهش­هاي مهار بيابان‌زايي در مؤسسة تحقيقات جنگل­ها و مراتع

بر بنياد آنچه نوشته آمد، مؤسسة تحقيقات جنگل­ها و مراتع،‌ با افزايش اندوخته‌ها و تجارب علمي بدست‌آمده در طول 33 سال گذشته بر غناي نگرش كلان خويش نسبت به مسايل و چالش­هاي مطروحه در حوزة بيابان و بيابان‌زايي افزوده است؛‌ به نحوي كه هم‌اكنون مفهوم بيابان‌زايي (Desertification) از حالت خُرد و محدودِ آن كه تنها برخي فرآيندها و تغييرات بيروني ناشي از گسترش قلمرو فيزيكي بيابانها را شامل مي‌شد، فاصله گرفته و به هر نوع فرآيند كاهندة كارايي سرزمين در زيست‌بومهايي كه استعداد سكونتگاهي دارند اطلاق مي‌شود.

جدول 2- توزيع قاره‌اي درجات گوناگون تخريب خاك در جهان

                 مساحت: ميليون‌هكتار

برگرفته از: UNEP، 1997

چنين است كه دغدغة نخست پژوهشگران در اين مؤسسه، به عنوان عضوي از جامعة جهاني، شناسايي و مهار جرياني است كه تاكنون بيش از 5 ميليارد هكتار  يا 5/38 درصد از خشكيهاي جهان را با افت بارآوري مواجه ساخته و ارتقاء شاخصهاي رفاه انساني‌ي افزون بر 25/1 ميلياردنفر از شهروندان جهان را به طور مستقيم به مخاطره انداخته است. اين در حالي است كه تا چندي پيش ابداع يا ترويجِ پاره‌اي راهكارهاي مكانيكي يا زيست‌شناختي، براي تثبيت ناهمواريهاي ماسه‌اي از طريق بهره‌گيري از خاك‌پوشهاي نفتي،‌ بادشكنهاي گوناگون و جنگلكاري كه اغلب بر چارچوب تفكراتي مبتني بر مديريت سازه‌اي استوار بودند، عمده‌ترين جهت‌گيريهاي پژوهشي را دربر مي‌گرفت. ليكن امروز، اصلي‌ترين راهبردهاي پژوهشي مؤسسه تحقيقات جنگلها و مراتع در حوزة مهار بيابان‌زايي، بر محور ترويج مديريتي غيرسازه‌اي استوار شده است. مديريتي كه نيازهاي زمان را مي‌شناسد، محدوديتها را انكار نمي‌كند و با توجه به خواهشهاي بوم‌شناختي سرزمين،‌ مي‌كوشد تا پايدارترين راهكار را براي مهار جريانهاي پس‌رونده، در جاي جايِ اين بوم و بر ارايه دهد.

چنين است كه در راه حركت به سوي اين آموزة مقدس، هيچگاه فراموش نمي‌كند: «پايداري واقعي هنگامي تحقق مي‌يابد كه نه تنها فردفرد شهروندان جمهوري اسلامي ايران، كه يكايك آحاد جامعه جهاني،‌ از آمادگي فداي مصلحت فردي در پاي مصلحت جمعي برخوردار باشند».

خوشبختانه ارتفاع زياد فلات كوهستاني ايران، به همراه ويژگيهاي ناهمتاي پيكرشناختي آن، سبب شده است تا همواره منابعي درخور از آب سطحي و بويژه زيرزميني براي كشاورزي فارياب در دشتهاي بياباني ايران فراهم شود؛ به نحوي كه نام ايران به همراه چهار كشور پهناور ديگر، در شمارِ ممالكي در جهان قرار دارد كه در بيشتر از 20 محصول كشاورزي، جزء 10 توليدكنندة نخست جهان محسوب مي‌شوند.

و اما «بيابان‌زايي» مقوله‌اي ديگر است؛ چرا كه اگر آفرينش بيابان را پاسخي طبيعي به شرايط زيست بوم بدانيم‌، بيابان‌زايي را مي‌بايست بازخورد فشارهاي انساني و عملكردهاي نابخردانة بشر، بويژه در واپسين سده از هزارة كهنه قلمداد كنيم. بيابان‌زايي، فرآيندي پس‌رونده است كه تمامي مظاهر حيات را در همه اشكال خويش به نيستي تهديد كرده و پايداري زيست را خدشه‌دار مي‌كند. هجوم ماسه‌هاي روان، اُفت كمي و كيفي آبهاي زيرزميني،‌كاهش حاصلخيزي خاك،‌ افزايش حساسيت اراضي به فرسايش، سخت‌شدن و سله‌بستن خاك،‌ نشست زمين، شورشدن اراضي، افزايش سيل‌خيزي، فزوني مواد سمي در خاك،كاهش تنوع زيستي، تخريب پوشش گياهي و سرانجام برهنگي زمين،‌ قحطي،‌محو آبادي، مهاجرت و عقب‌نشيني ناگزير حيات، در شمار شناسه‌هايي جاي مي‌گيرند كه وجود هريك از آنها در هر منطقه به تنهايي يا جملگي، توصيفي آشكار از وضعيت كمي و كيفي بيابان‌زايي بدست مي‌دهد. از اين رو، نمي‌بايست پديده‌هاي محدودي چون پيشروي مرز فيزيكي بيابانها را، كه در نظر عوام برجسته مي‌نمايد،‌ با پديده به ظاهر نامحسوس، اما ويرانگرِ تخريب سرزمين (Land Degradation) يا بيابان‌زايي كه مناطق وسيعي از سطح زيست كره را پوشانده و در نتيجه زيانهاي اقتصادي و اجتماعي بيشتري را به همراه دارد، در يك رديف ارزيابي كرده و يكسان نگريست.

چنين دريافتهايي سبب شد تا در كنفرانس محيط زيست و توسعة سازمان ملل (ريودوژانيرو، 1992) مفهوم بيابان‌زايي تعميم بيشتري پيدا كند و به صورت زير به تصويب اعضاء برسد:

«بيابان‌زايي عبارت است از تخريب سرزمين در مناطق خشك، نيمه‌خشك و نيمه‌مرطوب خشك، تحت اثر تغييرات اقليمي و فعاليتهاي انساني»

از اين رو، آنچه كه امروزه از آن به عنوان يكي از مهمترين چالشهاي فراروي بشر در هزارة سوم ياد مي‌شود، جرياني است كاهندة كارايي سرزمين،‌ كه به دليل برخي ملاحظات فرهنگي و سياسي، مجازاً با عنوان بيابان‌زايي ناميده مي‌شود. چرا كه ترجيح محققين در به كاربردن اصطلاح بيابان‌زايي به جاي تخريب سرزمين، بيشتر ناشي از بار احساسي و قدرت برانگيزانندگي و اثرگذاري آن در مخاطب است. در واقع با اين تمهيد، سازمان ملل توانست بيشترين كشورهاي ممكن را در اين مسأله درگير كرده و بدين ترتيب مساعدت مالي و پشتيباني نرم‌افزاري جهاني را به منظور عمران اين اراضي جلب كند.

جدول 2، پراكنش درجات گوناگون تخريب خاك را، به عنوان يكي از اصلي‌ترين شاخصهاي بيابان‌زايي به تفكيك قاره‌هاي جهان نشان مي‌دهد.

در نقشه‌هاي پيوست اين نوشتار، وضعيت فرسايش آبي و بادي در كشور نشان داده شده است. همانطور كه ملاحظه مي‌شود، افزون بر 60 درصد از مساحت ايران در شرايط ناپايدار قرار داشته و حدود 95 ميليون هكتار از اراضي آن در معرض انواع فرسايشهاي آبي و بادي است.

1- پيشينه:

به موجب طبقه‌بندي‌هاي اقليمي، بيش از 47 درصد از خشكيهاي زمين را سرزمينهاي فراخشك، خشك، نيمه‌خشك و نيمه‌مرطوب خشك تشكيل مي‌دهند كه همة آنها را به اجمال «سرزمينهاي خشك» و در بيان عامه، برحسب خاستگاه گوينده، تمام يا بعضي از آنها را «بيابان» مي‌نامند؛ البته از نظر اقليم‌شناسان تنها سرزمينهاي خيلي خشك، بيابانهاي واقعي هستند. چنين است كه بيابانهاي اقليمي با اشغال قريب به نيمي از مساحت خشكيهاي زمين، وسيعترين زيست اقليم جهان محسوب مي‌شوند و انواع مختلف بيابان در سراسر كره خاك، بدون محدوديت عرض جغرافيايي، ارتفاع و فاصله از دريا استقرار يافته‌اند. ويژگي اخير سبب شده تا در اراية يك تعريف جامع براي بيابان از مفاهيم كلي و عموماً غيركمي استفاده ‌شود. نظير آنچه كه در فرهنگ جهاني « وبستر» آمده است: « بيابان، عرصه وسيعي است كه ميزان پوشش گياهي آن تأمين‌كننده حيات بشري نيست».

ناگفته نماند كه كمبود يا فقدان مطلق پوشش گياهي، به عنوان حلقة نخست زنجيرة حيات در خشكيهاي زمين مي‌تواند ناشي از نامساعدبودن شرايط اقليمي (بيابانهاي اقليمي) و يا نامساعدبودن شرايط زمين (بيابانهاي خاكي) باشد، كه بيابانهاي نوع اخير در آمار مذكور منظور نشده است. شايان ذكر است كه تلفيقي از اقليم و خاك، شرايط متنوعي پديد مي‌آورد كه سبب پيدايش طبيعي واحه‌هايي سرسبز در بيابان‌هاي واقعي، يا وادي‌هايي عاري از گياه در زيست اقليمهاي جنگلي مي‌شود.

جدول 1،  امكان مقايسة پراكنش زيست اقليمهاي خشك را در ايران و جهان فراهم كرده است. همانطور كه از اين جدول آشكار است، سهم ايران از مجموع سرزمينهاي خشك تقريباً دو برابر سهم جهاني و در مورد بيابانهاي واقعي نزديك به پنج برابر سهم جهاني است؛ واقعيتي كه شكنندگي و آسيب‌پذيري بيشتر ايران زمين را در برابر جريانهاي كاهنده كارايي سرزمين به وضوح نشان مي‌دهد.